مقاله کنونی کوششی است در زمینه ارزیابی و بررسی نقادانه پیش نویس سند "نقشه جامع علمی کشور" که به همت شورای عالی انقلاب فرهنگی تهیه گردیده است. نقطه عزیمت مقاله توضیحات مختصری در خصوص مفاد و مضمون فناوری نرمی است که تولید و تدوین "نقشه راه" نام دارد. به دنبال آن تحلیلی از جنبه های مختلف متن سند پیش نویس در دو تراز بحث های مفهومی و جنبه های شکلی ارائه می شود. در هر قسمت سعی شده است تا پس از عرضه دیدگاه های نقادانه، پیشنهادهایی نیز برای بهبود متن سند عرضه گردد.

هدف: هدف پژوهش حاضر ارزیابی وضعیت انتشارات علمی ایران با تأکید بر شاخص های مطرح شده در نقشه ی جامع علمی کشور در بازه زمانی 5 ساله 1392 تا 1396 می باشد. روش شناسی: روش پژوهش توصیفی-تحلیلی با رویکرد سیاست-پژوهی است که با استفاده از ابزارهای علم سنجی انجام شده است. داده های مربوط به شاخص های هشت گانه انتشارات علمی مندرج در نقشه ی جامع علمی کشور از پایگاه های اطلاعاتی مرتبط برای بازه ی 5 ساله استخراج و مورد بررسی قرار گرفتند. یافته ها: وضعیت ایران در شاخص های کمّی مانند «تعداد مقالات در هر میلیون نفر از جمعیت»، «نسبت فارغ التحصیلان دانشگاهی و حوزوی به مقالات نمایه سازی شده در نمایه های بین المللی» و «نسبت مقالات نمایه سازی شده در سطح بین المللی به تعداد اعضای هیئت علمی» روند صعودی قابل قبولی داشته و امکان تحقق این شاخص ها با توجه به کمیت مطلوبشان برای سال 1404 دور از انتظار نیست. در مورد شاخص های کیفی مانند «میزان استنادات در واحد انتشارات»، با وجود سیر صعودی در سالیان اخیر، مقدار به دست آمده با میزان هدف گذاری برای این شاخص در 1404 فاصله زیادی دارد. نتیجه گیری: آیین نامه «نظام پایش و ارزیابی علم، فناوری و نوآوری کشور» که با هدف ارزیابی شاخص های نقشه ی جامع علمی کشور ارائه شده است، ابزار مناسبی برای سنجش شاخص های نقشه ی جامع علمی کشور نیست و نیاز به بازنگری در شاخص های نظام پایش احساس می شود

نقشه، ارتباط استاتیک اجزای یک نظام را نشان می­ دهد و نقشه­ ی علمی قادر است تا منابع و مسیر جریان علم، محدودیت­ ها و کمبودهای آن را مشخص نماید. هدف از پژوهش حاضر، ترسیم و تحلیل نقشه ­ی علمی کارآفرینی روستایی بود تا روند جهانی پژوهش ­ها در این حوزه مشخص گردد. جامعه­ی آماری پژوهش شامل تمامی مقالات علمی پژوهشی نمایه شده در پایگاه ScienceDirect در حوزه­ ی موضوعی کارآفرینی روستایی (شامل 1679 رکورد) در بازه­ی زمانی 2012 تا 2022 بود. داده ­ها با بهره­ گیری از نرم افزار VOS­­viewer ترسیم و تحلیل شدند. بیشترین و کمترین میزان انتشار مقاله­ی علمی پژوهشی در حوزه­ی مورد بررسی به ترتیب در سال­ های 2021 و 2012 اتفاق افتاده بود. در طی سال­ های مورد بررسی 690 کلیدواژه، 37 خوشه و 2468 پیوند در حوزه­ ی کارآفرینی روستایی شناسایی گردید. واژه پایداری با 54 رخداد و قدرت ارتباطی 167 به عنوان پربسامدترین کلیدواژه در حوزه­ ی کارآفرینی روستایی در بازه­ ی زمانی تحقیق شناسایی شد. پس از آن، واژگان کارآفرینی، توسعه، نوآوری و فقر به ترتیب با 49، 37، 25 و 20 رخداد و درجه ارتباط 136، 119، 82 و 69 در رتبه ­های دوم تا پنجم قرار گرفتند. مقوله­ های موضوعی اعتبارات خرد، پایداری، توسعه روستایی، تحول، کشور چین و تایلند پیوندهای بیشتری با سایر مقولات داشتند و چگالی­ ترین و داغ ­ترین موضوعات در حوزه­ ی مورد بررسی بودند.

نقشه جامع علمی کشور را مجموعه ای هماهنگ، پویا و منسجم از اهداف، سیاست ها و الزامات تحول راهبردی علم، فناوری و نوآوری می دانند که نقشه راه تحقق اهداف چشم انداز 20 ساله کشور خواهد بود. فناوری در این نقشه به عنوان یک ابزار توانمند و عامل اصلی تولید ثروت و قدرت از اهمیت ویژه ای در چرخه نوآوری و فرآیند تجاری سازی علم برخوردار است. در این مقاله با توجه به اهمیت موضوع فناوری، برخی از مهمترین ملاحظات، کارکردها و مفاهیم فناوری در راستای تدوین نقشه جامع علمی کشور تشریح می شود.

پس از ابلاغ نقشه جامع در واپسین روزهای سال 1389، فضایی برای اهل نظر پدید آمده است تا فارغ از مباحث سیاسی و علیرغم نقاط قوت فراوان نقشه، فرصت هایی را برای بهبود نقشه در ویراست های بعدی پیشنهاد نمایند.در این مقاله، پس از مرور برخی تعاریف و بررسی تاریخچه نقشه های علمی در ایران و جهان، به طور اجمالی به نقاط قوت و به صورت مبسوط به فرصت های بهبود نقشه در آینده اشاره شده است. هنگام نقل نظرات سایر اندیشمندان پیرامون نقشه تلاش شده است که با این نظرات به صورت نقادانه مواجهه شود و حتی المقدور نظرات طرف های مختلف درگیر در موضوع منعکس شود.در نهایت، پس از بررسی نقادانه زمینه های متصور برای بهبود، فرصت هایی برای بهبود نقشه تشخیص داده شدند که دو نمونه از مهم ترین آنها عبارتند از؛ اول اینکه، سیاست علم و فناوری به عنوان دنباله ای از سیاست صنعتی لحاظ شود و سعی شود ابتدا یک سیاست صنعتی منسجم تصویب گردد و سپس اولویت های فناوری و علم از دل آن برون آید نه اینکه از طریق نظرسنجی و امثال آن استحصال گردد؛ حتی در صورتی که برای تشخیص چنین اولویت هایی بخواهیم به نظرسنجی خبرگان روی بیاوریم، دلفی های بزرگ و ملی یا تحقیقاتی در این حد و اندازه برای تشخیص چنین اولویت هایی ضروری اند؛ ثانیا اینکه با توجه به پیشرو بودن صنایع دفاعی، زمینه های لازم برای سرریز علم و فناوری از بخش دفاعی به بنگاه های اقتصادی فراهم شود.

سابقه و هدف: اهمیت این پژوهش شناخت، آگاهی و سنجش تولیدات علمی با هدف مقایسه نقشه علمی ایران با نقشه جهانی علم جهت شناسایی حوزه های میان رشته ای برای اخذ تصمیمات و سیاست گذاری ها و تعیین بهتر حوزه های بین رشته ای و ایجاد رشته های جدید است.مواد و روش ها: این پژوهش کاربردی است و به لحاظ رویکرد از نوع تحقیقات علم سنجی و بر اساس گردآوری داده ها از نوع تحقیقات توصیفی می باشد. جامعه آماری پژوهش، تمام مقاله های منتشرشده توسط پژوهشگران ایران در بازه زمانی 2005-2015 در پایگاه "وب آو ساینس" می باشد و برای تجزیه و تحلیل داده ها و ترسیم نقشه علمی از نرم افزارهای Excel،VOSviewer، Bibexcel، Pajek استفاده شده است.یافته ها: ترسیم نقشه تولیدات علمی ایران حاکی از آن است که بیشترین تولیدات علمی ایران در حوزه های موضوعی مهندسی برق و الکترونیک با 21614 سند، بوده است. در این پژوهش، بیشترین تولیدات علمی بین رشته ای ایران در حوزه های موضوعی الکترونیک با مهندسی شیمی، ریاضیات، مکانیک، فیزیک و ریاضیات بین رشته ای صورت گرفته است. حوزه های مهندسی برق، سوخت و انرژی و مهندسی شیمی قطب پژوهش های بین رشته ای ایران و حوزه های پژوهشی علوم رایانه و بیوشیمی حوزه های واسط در پژوهش های بین رشته ای ایران محسوب می شوند.نتیجه گیری: از مقایسه نرخ رشد تولیدات علمی ایران با نرخ رشد تولیدات علمی جهان می توان نتیجه گرفت که ایران جزء کشورهای پرشتاب جهان محسوب می شود ولی از لحاظ پژوهش های بین رشته ای ضعیف است. با شناسایی حوزه های بین رشته ای در این پژوهش، سیاست گذاری علمی کشور باید در راستای حفظ و تقویت این حوزه ها صورت پذیرد.

اصطلاح «نقشه جامع علمی کشور» که احتمالاً برگرفته از واژه انگلیسیScience and Technology (S&T) Roadmap است شاید اندکی بیش از یک دهه است که در ایران رواج یافته است. این روش در کشورهای غربی از حدود سه دهه پیش به این سو به کار گرفته شده است. به این ترتیب به نظر می رسد این روش (فناوری) در فاصله زمانی کوتاهی پس از بهره گیری از آن در مغرب زمین، به جامعه علمی ایران معرفی شد و اقدام برای بومی سازی آن با جدیت و سرعت پی گرفته شده است. هدف این مقاله کوتاه، بررسی نقادانه (هرچند بسیار مختصر) برخی کاستی هاست که در روایت نهایی سند نقشه جامع علمی کشور (که استفاده از آن به سال 1389 به دستگاه های اجرایی ابلاغ شد) راه یافته است.